OMUMULI GW’EBY’ENNONO- KASAMBULA OGW’OMUSANVU

Olwa leero lwa Kazooba,Bbalaza ennaku z’omwezi ziri 3rd omwezi guno ogwa Kasambula Ogw’omusanvu gwetwakatandika.

Ng’ennono z’akawaayiro kaffe kano ak’amakulu n’ennono y’erinnyalyo bweziri,buli ntandikwa ya mwezi twogera ku nnono y’erinnya ly’omwezi ogwo.

Omwezi guno gumanyiddwa nga Kasambula engeri okuva edda gyegwayakangamu omusana era Abaganda mwebaasambuliranga oba mwebaategekeranga aw’omusimba mu masimba agaddiriranga mu mwezi gw’omunaana.

Olw’omulimu guno ogwakolerwanga mu mwezi guno ogw’okusambula Omuganda yasalawo gutuumwe Kasambula.

Omusomi waffe jjukira nti Omuganda yatuumanga amannya okusinziira ku mirimu gyeyakolanga n’ekiseera mweyagikoleranga.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO- ERINNYA LUBAGA

Bya Kizindo Lule

Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza,ennaku z’omwezi ziri amakumi 26th omwezi guno ogwa Ssebaaseka ogw’omukaaga.

Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono leero tutunuulidde ennono y’erinnya lw’Olusozi Lubaga.

Olusozi luno kwe kwalinga Olubiri lw’Obwakabaka bwa Buganda olukulu nga lwabeerako emyaka egiwera.

Kabaka eyasembayo okubeera mu Luiri luno olwali ku lusozi Lubaga ye Kabaka Ndawula Nsobya ow’ekkumi n’omwenda eyafuga Obuganda wakati wa 1724-1734 weyakisiza Omukono.

Olwaba olwo ng’Olubiri luno lwakwata omuliro oluvannyuma lw’okukubwa eggulu era neruggwaawo lwonna.

Abawanuuzi baawanuuza ebiyinza okuba nga bye byaviirako Olubiri luno okukubwa eggulu era okukkakkana nga Kabaka alagidde basajjabe okuzzaawo Olubirirwe ku ntikko y’olusizi lwali luliraanye luno olw’e Mengo.

Oluvannyuma olusozi Lubaga lwaweebwa abasomi baluzimbeko ekiggwa kya Katonda nga bano baakulemberwamu Omufaransa Father Pierre Lourdel Monpel ne Brother Amans.

Bano be baakulemberamu abakkiririza mu nzikiriza y’Abaruumi/Romans abaakazibwako Abakatoliki nebatandika okubaga n’okusamba ettaka eryazimba ekerezia eyasooka okwo ssaako okusala e Ssubi eryagisereka.

Olw’Ekerezia okuzimbwa ku lusozi abaaluwalampanga nga baagala okulaba ekigenda mu maaso bwe baatuukangayo nga balaba nnene atenga omulimu ogutannakolebwa munene be baagamba nti ‘’Ooh gano gakyali mabaga’’.

Olw’ebigambo bino okuddinganwa ennyo abeeru baalowoozesebwa nti ob’olyawo lyerinnya ly’ekifo kino nabo nebatandika kugeegeenya ekyo okukkakkana nga kikaziddwako Lubaga.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO-MUGERERE E BUGERERE

Bya Kizindo Lule

Olwa leero lwa Mukasa Olw’okusatu ennaku z’omwezi ziri 21st omwezi guno ogwa Ssebaaseka Ogw’omukaaga.

Leero tutunuulidde ennono z’erinnya ly’Ow’essaza Bugerere erya Mugerere.

Ekitundu ky’essaza lino ekiriranye amabira ga Kyaggwe kyayitibwanga Bulondoganyi nga n’abakibeeramu bayitibwa Balondoganyi era Obugerere bwennyini bwafugibwanga omukulu eyayitibwanga Namuyonjo n’abantube ne bayitibwa Banyala.

Omuzira Semei Rwakirenzi Kakungulu ye yagaziya ennyo Obulondoganyi/Obugerere buno ng’amaze okulwanyisa Namuyonjo eyali afugayo ku lw’Omukama wa Bunyoro.

Erinnya Mugerere lyali lya Balangira ba Banyala ab’enda ya Namuyonjo mu Bukama bwa Bunyoro wabula oluvannyuma lyalondebwa okusigala nga ly’ery’ow’essaza eryo.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO – KIMERA

Bya Kizindo Lule

Olwa leero lwa Walumbe Olw’okubiri ennaku z’omwezi ziri 13th omwezi ogwa Ssebaaseka Ogw’omukaaga.

Olwa leero njagadde tuyige ku nnono y’erinnya Kimera ery’Abalangira.

Kimera omubereberye yali mutabani wa Mulangira Kalemeera eyawangangusibwa mu Bunyoro ng’ono gyeyamuzaalira mu muka Kabaka wa Bunyoro Winyi ow’enseenene Wannyana.

Ng’Obuganda bulakasidde tewali Kabaka oluvannyuma lwa Ccwa Nnabakka okubula bwasalawo okunona Omulangira eyayitibwanga Wakyama Kalemeera gweyazaalira e Bunyoro oluvannyuma eyatuumwa Kimera ajje asikire entebe y’abajjajjaabe.

Ono yanonwa abataka abawerako mu kiseera Ssebwana weyakuumiranga Nnamulondo.

Abamu ku bataka Omulangira ono beyajja nabo okuva e Bunyoro kwaliko Katumba eyafuuka Mugema,Makumbi eyafuuka Kayiira GaajuuleNsamba Lukonge owe Buwanda n’abalala.

Omulangira ono Obwakabaka yabuuliira Ganda n’akuba Embuga ku Masanafu era bweyava awo n’agenda azimba ku Lubaga.

Ono abe Bunyoro gyeyazaalirwa era gyeyakulira be baamwogerako nti Omulangira eyamera ku Buganda Kimera,okuva olwo n’akazibwako Kimera.

Ono ye Kabaka ayogerwako okusinga okuleeta kuno Abanyoro olw’okuzaalirwa mu Lubiri lwa Kabaka waayo.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO: ensengeka y’obudde bw’emisana

Olwa leero lwa Kazooba olwa Bbalaza ennaku z’omwezi ziri amakumi 29th omwezi guno ogwa Muzigo ogw’okutaano.

Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono njagadde leero tutunuulire ensengeka y’obudde bw’emisana n’amannya ge bwaweebwa Omuganda.

Okutandika n’essaawa emu okutuuka essatu ez’okumakya buba budde bw’amalima/Amakunsammimbi/obw’Amanywataba.

Ssaawa ssatu okutuuka ku ttaano ke tuyita Akalasamayanzi wano akasana wekatandikira era kano ke kaggyanga Amayanzi mu Ssanja mwegaabanga geekwese ne gatandika okubuuka.

Ssaawa Mukaaga lyetuyita ettuntu kubanga omusana mwegwatandikiranga okutuntumuka.

Ssaawa musanvu okutuuka ku munaana ze tuyita ez’amalya g’eby’emisana/ez’amagwamubibbo/ez’amasaabamanzaali olw’emmere n’ebyassava ebiba mu budde obwo.

Essaawa munaana okutuuka ssaawa kkumi lye ggandaalo buno bwabanga budde bwa kuwummuliramu oluvannyuma lw’okulya nebapiiya.

Ssaawa kkumi okutuusa kkumi n’emu gaabanga makola ga byaggulo n’ekkumi n’ebbiri neziba ez’amayingira g’enkoko.

Olwo essaawa emu akawungeezi gaabanga malya ga byaggulo era Omuganda olwamalirizanga eky’eggulo baddanga mu kufuma na kugera ngero omwabanga obubaka obugunjula emiti emito.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO – Abazadde okuyomba ng’abaana balaba

Olwa leero lwa Kiwanuka Olw’okuna ennaku z’omwezi ziri amakumi 25th omwezi guno ogwa Muzigo ogw’okutaano.

Ng’abaana baffe bwebali mu nnaku ezisembayo badde ku masomero nga n’abamu bazzeeyo ssabbiiti eno entanda eno egenda eri abazadde ng’ennono mu nkuza y’abaana.

Ssi kyannono abazadde okunenengana oba okuyomba ng’abaana balaba ssi nakindi nga bawulira.

Kino bwekibaawo abaana batawanyizibwannyo mu bwongo omuzungu kyayita Psychological torture nga beebuuza ku babiri taata ne maama ani mutuufu ani mukyamu era bakkiririze mu ani.

Ng’abaana baffe bwebadda ku masomero mu ggandaalo lino,abazadde mwewale okulumaganira mu nziza y’abaana ku masomero abaana baleme kugenda na kizibu kino ku bwongo kubanga kiyinza n’okubalemesa okuyiga obulungi.

Mu nkuza y’abaana ey’ennono abazadde tebasaanidde kulaga butakkanya bwabwe eri baana,woofiisi y’abazadde gyebeenenyeza ky’ekisenge gyebasengekera ensonga z’amaka sso ssi mu lujjudde wadde mu maaso g’abaana.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO : Erinnya ly’ekyalo Mpenja e Gomba

Bya Kizindo Lule

Olwa leero lwa Mukasa Olw’okusatu ennaku z’omwezi ziri 24th omwezi ogwa Muzigo Ogw’okutaano.

Olunaku lwajjo twatunuulidde ennono z’erinnya ly’omutala Buyinjabutoole ogusangibwa mu Ssaza lya Beene erye Ggomba.

Omutala omulala oguliranye Buyinjabutoole ye Mpenja, ka leero nagwo tugwogereko.

Omugabe Wasswa Balamaga Kabaka gweyatuma okulwanyisa abanyoro abaali mu kitundu kino aba abasiindiikirizza okumala ekiseera era ng’alaba kati atandise kunojjola banojjole yalagira basajjabe nti mutandike kuwenja bawenje wonna webeekukumye.

Wasswa Balamaga okuyisa ekiragiro kino yasinziira ku lusozi waggulu era basajjabe buli omu weyayitanga ng’agamba nti ‘’Mpenja banyoro’’.

Olusozi Balamaga kweyasinziira okulagira basajjabe okuwenja abanyoro lwerwatuumibwa Mpenja n’okutuusa olwa leero.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO : Buyinjabutoole e Gomba

Bya Kizindo Lule

Olwa leero lwa Walumbe Olw’okubiri ennaku z’omwezi ziri amakumi 23rd omwezi ogwa Muzigo Ogw’okutaano.

Mu kawaayiro kaffe kano ak’Omumuli gw’eby’ennono njagadde olwa leero tumalirizeeyo ennono endala ezitambulira ku linnya lya Kitunzi atwala essaza lya Beene erye Gomba eryaweebwa Wasswa Balamaga ow’Entalaganya eyaligobamu abanyoro.

E Ggomba eriyo Omutala oguyitibwa Buyinjabutoole nga ku mutala guno akayinja kaakubirako ekigere ky’omwana w’Omugabe Wasswa Balamaga Kabaka gweyali atumyeyo okugoba abanyolo abo.

Abatabaazi/abalwanyi ba Balamaga kwe kwogera nga beewuunya nti’’Obuyinja bwetoola okukuba omwana w’omugabe’’! ne leero ekitundu kino kyonna kyakazibwako Buyinjabutoole era lyerinnya erimanyiddwa.

Omutala guno guliraanye omulala ogumanyiddwanga Mpenja era mu Ggomba.

OMUMULI GW’EBY’ENNONO: Ennono y’erinnya ly’Owessaza lya Beene erye Buyaga

Olwa leero lwa Kazooba/Bbalaza,ennaku z’omwezi ziri amakumi 22nd omwezi ogwa Muzigo Ogw’okutaano.

Mu kawaayiro kaffe ak’amakulu n’ennono y’erinnyalyo tutunuulidde ennono y’erinnya ly’Owessaza lya Beene erye Buyaga amanyiddwa nga Kyambalango.

Essaza lino lyali kitundu kya Bukama bwa Bunyoro nga Obuganda bwalifunira mu ntalo za Kabarega ne Mwanga II era lyatongozebwa mu 1896.

Ennono y’erinnya lino ekwataganyizibwa ne Kabaka Muteesa Walugembe bweyaggya essaza lya Mugema lino erya Buyaga ku Mugema Nkakaalukanyi n’aliwa Tebukozza omusajja Ow’olugave Ow’olugave ekitaasanyusa bataka.

Tebukozza bwayali afuga essaza lino Kabaka Muteesa Walugembe n’amuwa erinnya erya Kyambalango ng’ategeeaza nti amwambazza ekitiibwa ekinene eky’okufuga essaza lya Jjajja wa Buganda Mugema ekigeraageranyizibwa n’omukopi okwesiba eddiba ly’engo ssonga lyesibwa Kabaka yekka.

Mu kiseera nga Tebukozza afuga Buyaga Kabaka Muteesa yalwalannyo abawanuuzi ne bagamba nti obwo ‘Busobe’ obuvudde ku kuwa Omukopi essaza lya Mugema lino.

Kabaka bweyawulira ebyo n’aggya Tebukozza ku ntebe n’azzaako Mugema Nkakaalukanyi olwo Tebukozza n’aweebwa obwa Kimbugwe e Buruuli erinnya Kyambalango nerisigalira atwala Buyaga.